Problemot so telekomunikaciite vo Kosovo e povrzan so resenieto za statusot

Luan Ibraj

29 November 2006

Nedostatokot na pravna infrastruktura, nevklucuvanjeto vo medjunarodnite asocijacii na posti i telekomunikacii poradi nereseniot status, kasnenjeto vo prenesuvanjeto na ovlastuvanjata na UNMIK na zitelite na Kosovo, razdvojuvanjeto vo izdavanjeto na dozvoli na drugite operatori od javniot operator � Posta i telekomunikacii na Kosovo (PTK), koristenjeto na stranski telekomunikaciski kod kako i enormnite izdatoci povrzani so toa. Toa se faktorite koi go sledea razvojot na telekomunikaciskiot sektor vo Kosovo od 1999. do denes, i vlijaea na vospostavuvanjeto na monopol vo ova podracje i voopsto onevozmozija koristenje na ovie uslugi kaj korisnicite.

Denes telekomuniakaciskiot pazar vo Kosovo e vo haoticna sostojba. Nema numericki resursi, zatoa sto prasanjeto na medjunaroden kod ne e reseno; ne postojat frekfenciski resursi zatoa sto frekfenciskiot spektar na divo go koristat ilegalni operatori; zakonot za telekomunikacii samo taka se vika, a vsusnost e potpolno besmislen tekst; poveketo temelni pravila potrebni za funkcioniranje na liberaliziran pazar ne postojat, a na regulatorot mu e potrebna golema kolicina na obuka kako bi bil sposoben da gi sproveduva najbazicnite zadaci za vospostavuvanje na liberaliziran telekomunikaciski pazar- smetaat strucnite lica za telekomunikacii.

Strucnjacite isto smetaat deka budgetot na Kosovo trpi ogromni zagubi dodeka istovremeno kosovskite potrosuvaci plakaat skapi ceni za uslugite na mobilnata telefonija, smetajki deka poveke od polovina od profitot od tie uslugi odi vo Monaco Telecom, dodeka ostatokot od sredstavata ne se sleva vo budetot blagodarenie na ekstremno neefiskasnoto i nesposobno upravuvanje na PTK od strana na Kosovo Trust Agency (KTA).

Fiksna telefonija

Postata i telekomunikacijata vo Kosovo, kako edinstven pruzatel na uslugi od fiksnata telefonija (do septemvri 2006.) koj ja nasledi telekomunikaciskata infrastruktura ima 175.000 aktivni fiksni telefonski linii vo zemjata. Neodamna ovoj operator gi namali cenite na medjunarodnite i nacionalnite povici, iako tie i ponatamu se smetaat za edni od najskapite vo regionot. Lokalnite povici vo ovaa mreza (so DDV) vo rabotno vreme (08:00 � 20:00) cinat 0.0199 � po minuta; medjunarodnite povici 0.0586 �; povicite kon Vala 900 mobilnata mreza 0.1840 �, dodeka medjunarodnite povici zavisat od tarifnata zona. Taka ednominuten razgovor vo I zona, cini 0.4933 �; vo II zona: 0.5371 �, vo III zona: 0.6348 �; vo IV zona: 1.1730 � a vo V zona: 1.3685 �. Triminuten povik kon lokalnata mreza cini 0.0597 �, dodeka triminuten povik kon SAD cini 4.1055 �. Bruto domasniot proizvod po glava na zitel (presmetan spored paritet na kupovna mok) spored procenkite za 2005. e 4,400 $ za Srbija (vklucuvajki go Kosovo). Pred nekoe vreme zapocna restrukturiranje na ova javno pretprijatie, za da se pripremi za konkurencijata koja cuka na vrata.

Drugiot operator koj neodamna se pojavi na kosovskiot pazar e Ipko Net koj vo septemvri 2006. dobi licenca za fiksna telefonija Uprava za regulacija na telekomunikaciite (TRA). Cenite koi gi nudi ovoj operator se zasega nepoznati bidejki seuste se raboti na postavuvanje na mrezata na Kosovo. Ovoj operator pritoa koristi svoja sopstvena internet mreza za da postavi infrastruktura za fiksna telefonija. Telekomunikaciskite eksperti smetaat deka ovoj operator nema da naide na mnogu prepreki pri vlezot na kosovskiot pazar, pred se zaradi dolgotrajniot monopol na PTK na toj pazar i negovite visoki ceni.

Zaedno so dvata licencirani operatori, vo Kosovo isto taka deluvaat brojni privatni posti koi ilegalno nudat uslugi od fiksnata telefonija preku satelitski vrski (internet). Momentalno privatnite posti nudat VoIP (Voice over Internet Protocol), a cenata za minuta cini od 0,10 do 0,16 � za medjunarodnite povici. Istite operatori nudat i VoIP oprema so pomos na koja moze da se povikuva vo nivnata mreza za samo 0,02 � za minuta.

Mobilna telefonija

Kosovo e edinstvena zemja vo regionot vo koja i ponatamu postoi samo eden licenciran operator vo mobilnata telefonija, a toa e Vala 900. Poradi monopolot koj go ima vo pruzanjeto na ovaa usluga , ovoj operator drzi i mnogu viskoi ceni. Triminuten povik vo ramkite na mrezata Vala 900 varira so obzir na biraniot predbroj i vremeto vo koe se telefonira. Zavisno od zemjata od koja se bira, cenata na prvata minuta e 0,72 � , a 0,12 za sekoi sledni 10 sekundi. Taka povik od tri minuti vo skapata tarifa cini 2,16 �. Vo slucaj na drug predbroj, koga prvata minuta e 1,38 �, togas triminutniot povik cini 4,08 �. Vo eftinata tarifa ovaa cena e duplo pomala. Cenata na SMS servisot na ovoj operator po mnogu godini padna od 0,16 � na 0,08 �. Medjunaroniot SMS momentalno cini 0,13 �.

Vo Kosovo isto taka postojat i ilegalni mobilni operatori. Ovde se posebno znacajni stetite koi gi predizvikuvaat srpskite mobilni operatori (063 i 064) koi deluvaat vo 28 delovi na Kosovo. Neodamna, po poveke godini zavlekuvanje od strana na Misijata na UN vo Kosovo, Upravata za regulacija na telekomunikacii dozvoli da se demontiraat i konfiskuvaat nivnite anteni.

Telekom Srbija se povikuva na svojata licenca za rabota koja ja dobi 1997. za celoto podracje na Srbija, pod cija jursidikcija togas bese Kosovo. Od juni 1999. Kosovo e pod uprava na Misijata na Obedinetite nacii vo Kosovo (UNMIK) na osnova na Rezolucijata na ON br.1244.

Osven srpskite mobilni operatori i drugite operatori od sosednite zemji gi sirat svoite mrezi vo Kosovo. Medju niv se i makedonskite Mobimak i Cosmofon, crnogorskiot Promonte i albanskiot AMC. Ovie operatori se isto taka nelegalni, a nivnoto sirenje vo Kosovo e rezulat na nedovolnite regulacii i politicki priliki. Osven sto ne plakat danok na dobivka koj go zarabotuvaat vo Kosovo, tie mobilni operatori, kako sto naveduvaat vo PTK, predizvikuvaat brojni interfencii vo mrezata na ednistveniot legalen operator na Kosovo - Vala 900. Iako pretplatnicite imaat korist od ovie operatori, blagodarejki na niskite i prifatlivi ceni vo sporedba so onie koi gi nudi Vala 900, se cini deka nadleznite tela vo Kosovo i UNMIK odlucija da stavat kraj na ova ilegalno deluvanje.

Ovoj mesec ministerstvoto za transport, posta i telekomunikacii najavi medjunaroden tender za izdavanje dozvola za drug mobilen operator. Prviot vakov tender bese organiziran vo 2004, a kako pobednik bese proglasen konzorciumot Mobikos-Mobitel. Medjutoa, toj tender bese ponisten od vladata i medjunarodnite vlasti poradi somnevanje vo krsenje na tenderskata procedura.
Pretstavuvanjeto na dokumentite na zainteresiranite kompanii pocna na 3.noemvri 2006. i ke trae do 17. januari slednata godina. Za izdavanje dozvoli na drugiot operator izbran e mesan metod ke gi kombinira metodite na aukcija m metodata "Beauty Contest", odnosno kriteriumite koi kompaniite maraat da gi ispolnat. Pocetnata cena na licencata spored pravila na tenderot ke bide 20 miliona �, so moznost za zgolemuvanje zavisno od ponudite na zainteresiranite kompanii.

Dozvolata za pruzanje uslugi od mobilnata telefonija ke vklucuva pravo na koristenje na GSM 900/1800 MHz frekvencija i ke trae 15 godini. Sepak predvideno e dodeka Kosovo ne dobie medjunaroden kod, kompanijata do go koristi kodot na zemjata od koja doagja, kako sto, Vala 900 mometalno go koristi na Monako (377). Zasega ne e poznato kolku ke cinat povicite pomedju mrezite, bidejki pak se ke zavisi od medjunarodniot predbroj, se dodeka Kosovo ne go resi svojot medjunaroden status i dobie sopstven predbroj.

Uprava za regulacija na telekomunikaciite se zanimava site ovie proceduri. Sepak, ova telo neretko e zanamaruvano i instrumentalizirano za politicki interesi.

Internet uslugi

Spored istrazuvanjeto koe go sprovede kompanijata za ispituvanje na javnoto mislenje, mediumite i pazarot Index vo Kosovo, samo sedum odsto od naselenieto vo Kosovo redovno koristi Internet, a se cini deka kompaniite se zadovolni so pazarot. Nivnoto zadovolstvo proizleguva od nivnata ekspanzija na terenot (ova vo golema mera e postignato vo poslednite 4 godini) i uveruvanjeto deka nivoto na upotreba na internetot znacajno porasna so pokrivanjeto na ruralnite podracja, naspoti faktot deka zasega ne postojat nikakvi pokazateli. Ponatamu, kompaniite smetaat deka ne se sposobni da ja zadovolat pobaruvackata koja postoi za internet. Vo sekoj slucaj, tocni brojki podatoci koi se povrzani so pazarot na internet uslugi zasega ne se dostapni.

Analizata koja ja pripemi Ekonomskata inicijativa za Kosovo � ECIKS pokazuva deka TRA, upravata koja gi monitorira telekomunikaciite vo Kosovo do sega izdala dozvoli na tri kompanii koi pruzaat Internet uslugi. Osven na javnoto pretprijatie �DardaNet�, edinica vo sostavot na PTK, TRA isto taka izdade dozvola na kompaniite IPKO Net i Kujtesa. Ovie tri kompanii denes go delat pazarot na Internet uslugi vo Kosovo. Mesecnata pretplata za koristenje na interent ne se razlikuva mnogu od operator do operator. Kujtesa nudi uslugi preku slednite paketi (bez DDV): Family: 128 kbps, 9.90 �; Entry: 256 kbps, 14.90 �, Basic: 512 kbps, 19.90 �, Advanced: 1 mbps, 24.90 �, Premium: 2 mbps, 29.90 � and Platinum: 3 mbps, 34.90 �. Site ovie paketi se povrzani so kabelskata televizija od 55 kanali koja e besplatna. IPKO pruza internet uslugi so slednite ceni: Paket I: 1 mbps, 9.90 �, Paket II: 2 mbps, 14.90 �, Paket II: 3,5 mbps, 19,95 �. Del od ovie paketi se koristat samo vo Pristina, kade sto ovie dva ISP imaat sopstvena infrastruktura.

Vo razgovorite so pretstavnicite na ovie kompanii, internet pazarot vo Kosovo e procenet na okolu 10 milioni � godisno. So dodatni investicii i podobruvanje na infrastrukturata, ovoj pazar bi mozel da se zgolemi dvojno. So ekonomskiot razvoj vo Kosovo, ovie brojki sigurno ke porasnat. Postoi potencijal, ne samo vo pogled na pazarot tuku i vo pogled na kompaniite koi se spremni i sposobni za medjusebna sorabotka.

DardaNet, kako javno pretprijatie imase prednost vo koristenjeto na infrastrukturata na PTK. I pokraj ovie prednosti, slaboto upravuvanje i promasenite investicii vo prosiruvanjeto na infrastrukturata, koe bese implementirano od avstriskoto pretprijatie InfoNova, dovedoa do toa da denes DardaNet nudi samo uslugi na Dial-up sto go pravi najslab ponuduvac od trite licencirani kompanii. Dardanet planira da ponudi pristap na internet preku ADSL so "poprifatlivi" mesecni ceni 25 � mesecno za domakinstvata i 50 � za pretprijatijata. Prosecnata mesecna plata za polno rabotno vreme vo javniot sector vo Kosovo iznesuva 151 �, dodeka vo privatniot sektor prosekot iznesuva 208 �. Za ADSL DardaNet ke ja koristi postoeckata fiksna telefonska mreza na PTK i ocekuva deka ke zazeme znacaen del na pazarot. PTK e isto taka zainteresiran za izgradba na opticka mreza na cell Kosovo, a vo taa cel e potpisan dogovor so Kosovskata zeleznica koja ke ovozmozi postavuvanje na optickite vlakna do prugata. I pokraj faktot sto ova pretprijatie zasega e najslabo pomedju kosovskite ISP, toa sekako ima najgolem potencijal za vo idnina. DardaNet momentalno ima vraboteno 25 lugje.

IPKO Net e prvo pretprijatie koe ponudi Internet uslugi vo Kosovo. Toa nudi internet uslugi na celata teritorija na Kosovo so brza bezzicna vrska po pat na mikrobranovi (WiMAX). IPKO Net po pat na bezzicna mreza dobiva vrska od Albanija, Makedonija, Crna Gora i Srbija i isto taka e vo proces na izgradba na opticka mreza vo Kosovo. Zatoa IPKO Net potpisa dogovor so Kosovo Energy Corporation (KEK) koja ke mu ovozmozi koristenje na nejzinata infrastruktura. IPKO Net e akcionersko drustvo koe ima vraboteno 105 lica i ostava vpecatok na dobra organizacija so dobro upravuvanje. Toa ima potencijal za ekspanzija Iipredstavuva seriozen partner za stranskite kompanii. Na osnova na toa Slovenskiot telekom ovaa godina vlozi 19,5 milioni �, otprilika 75 % od procenetata vrednost na IPKO, od sto 10 milioni direktna investicija koja vo slednie dve godini ke osigura izgradba i ponatamosna modernizacija na mrezata.

Kujtesa e drugo privatno pretrprijatie koe spored ucestvoto na pazarot e na isto nivo kako i IPKO. Toa e edinstveno pretprijatie koe nudi kabelski internet priklucoci vo Pristina, vo sorabotka so lokalnata kabelska televizija. Ovaa usluga e ogranicena samo na Pristina i toa samo na del koj go pokriva taa kabelska mreza. No taa mreza se prosiruva. Osven toa, Kujtesa nudi bezzicni uslugi na celo Kosovo i nastojuva da zazeme najgolem del od pazarot na internet uslugi vo zemjata.

Kako i site drugi podracja vo razvoj, telekomunikaciite i internet uslugite se blisku povrzani so statusot na Kosovo. Deluvanjeto na ilegalnite mobilni operatori, diviot razvoj na internet i telekomunikaciskata infrastruktura, nepostoenjeto na medjunaroden predbroj za Kosovo i slicnite problemi se vo sostav na nereseniot status na Kosovo. Iznenaduvacki e faktot za telekomunikaciite deka i pokraj mediumskite napisi vo poslednite nekolku godini za visokite ceni, brojnite poplaki od krajnite korisnici i sl., niedna organizacija od gragjanskoto opstestvo ne dignala glas okolu ova prasanje. Site se nadevaat na podobri denovi. Statusot na Kosovo ke zavisi od pregovorite koi zapocnaa vo dekemvri 2005 god.